Nieprawidłowości w programie „Czyste Powietrze”: ponad tysiąc postępowań i projekt ustawy pomocowej
Jak poinformowała w Sejmie ministra klimatu Paulina Hennig-Kloska, organy ścigania prowadzą obecnie ponad tysiąc postępowań dotyczących nieprawidłowości związanych z realizacją programu „Czyste Powietrze”. Informacje te przekazała podczas pierwszego czytania projektu ustawy o pomocy beneficjentom – osobom fizycznym poszkodowanym w związku z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”, który w czwartek został skierowany do dalszych prac.
Ministra wskazała, że zidentyfikowane nieprawidłowości obejmują m.in. wprowadzanie beneficjentów w błąd, posługiwanie się nierzetelnymi dokumentami oraz dokumentami fałszowanymi, a także pobieranie zaliczek bez wykonywania prac. Wśród problemów wymieniła również zawyżanie kosztów oraz niewłaściwe i niepełne realizowanie inwestycji. Dodała, że nieuczciwi wykonawcy mogli oszukać 8 tys. rodzin.
Jednocześnie przypomniała, że kwota pobranych przez wykonawców, a nierozliczonych w terminie zaliczek wynosi 285 mln zł. Zwróciła też uwagę na skalę finansowania programu: od początku jego funkcjonowania wypłacono łącznie 22 mld zł dofinansowania, z czego od stycznia 2024 r. było to 14 mld zł. W ocenie ministry nie jest prawdą, że program w ostatnich latach zarządów Koalicji 15 października zwolnił, ponieważ – jak zaznaczyła – „przez te dwa i pół roku wypłaciliśmy więcej niż przez cały wcześniejszy okres trwania tego programu”.
Szefowa MKiŚ podkreśliła także, że od marca 2025 r., czyli od uruchomienia nowej edycji, program „jest bezpieczny dla beneficjentów” i „może być kontynuowany”. Poinformowała, że w ramach tej nowej edycji wypłacono 913 mln zł, a „dużo więcej dotacji zostało przyznanych i jest w fazie realizacji”.
Poparcie dla projektu zapowiedziały kluby KO, PSL, Centrum i Konfederacji. Poseł KO Mariusz Popielarz wskazał, że państwo ma obowiązek chronić publiczne pieniądze, a jednocześnie powinno odróżniać sprawcę oszustwa od jego ofiary. Ocenił, że projekt pokazuje, iż obecny rząd „bierze odpowiedzialność za państwo, naprawia błędy poprzedników i staje po stronie poszkodowanych obywateli”.
Edward Siarka z PiS przypomniał, że program „Czyste Powietrze” został wprowadzony przez rząd PiS i uzyskał wysoką akceptację społeczną. Za kluczową dla realizacji programu uznał datę 28 listopada 2024 r., kiedy Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej – jak mówił – „bez zapowiedzi i żadnych konsultacji” wstrzymał przyjmowanie wniosków, co miało uderzyć zarówno w winnych, jak i niewinnych beneficjentów oraz wykonawców. Według niego obecne władze resortu klimatu „zdewastowały” program, a projekt ustawy pomocowej nie odbuduje zaufania do programu.
Urszula Pasławska z PSL oceniła z kolei, że projektowana ustawa „naprawia cwaniackie przepisy uchwalane przez Prawo i Sprawiedliwość”. Według niej PiS stworzyło system, w którym przedsiębiorcy bez jakiejkolwiek kontroli przed rozpoczęciem prac otrzymywali zaliczki, natomiast odpowiedzialność za ewentualne błędy miała spoczywać na obywatelach. Elżbieta Burkiewicz z klubu Centrum podkreśliła, że projekt ustawy ma umożliwić uwolnienie „beneficjenta od ciężaru, za który nie jest odpowiedzialny”. Ryszard Wilk z Konfederacji zaznaczył natomiast, że nie można karać obywatela za to, że został oszukany przez wykonawcę.
Ostatecznie projekt skierowano do dwóch sejmowych komisji: energii oraz ochrony środowiska. Projekt ustawy przygotowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska ma wprowadzić rozwiązania prawne pozwalające na zawieszenie spłaty należności, ich umarzanie, a także na bezpośrednie dochodzenie roszczeń od sprawców nadużyć przez fundusze ochrony środowiska. Resort wskazywał, że część firm wykorzystywała system prefinansowania oraz pełnomocnictwa, by przejmować dotacje bez realizacji prac, pozostawiając obywateli z długami.
Projekt przewiduje również pięcioletni zakaz udziału w programie dla wykonawców skazanych za przestępstwa popełnione na szkodę beneficjentów. Łączny koszt wsparcia w perspektywie dekady oszacowano na ponad 550 mln zł, co ma stanowić mechanizm ochronny dla tysięcy poszkodowanych gospodarstw domowych. Nowe przepisy mają obejmować umowy o dofinansowanie zawarte według zasad programu obowiązujących od 15 lipca 2022 r. do 28 listopada 2024 r.
W przedstawionym materiale akcentowano skalę prowadzonych postępowań, wartość nierozliczonych zaliczek oraz zakres planowanych narzędzi wsparcia dla poszkodowanych beneficjentów. Projekt ustawy uzyskał deklaracje poparcia kilku klubów i został skierowany do dalszych prac w komisjach. Kluczowe parametry finansowe i daty graniczne wskazano jako podstawę projektowanych rozwiązań.